FOLWARK SZLACHECKI I CHŁOPI W

 

POLSCE XVI WIEKU

 
WYGLĄD FOLWARKU Rozplanowanie zabudowy Dwór szlachecki Wyposażenie dworu
Opis dworu z XVI wieku Zabudowania gospodarcze
Pracownicy folwarku  
Rozplanowanie Analizując wszelkiego typu źródła z XVI wieku jak i okresu późniejszego można wymienić kilka charakterystycznych cech wyglądu przeciętnego folwarku szlacheckiego w Rzeczypospolitej w interesującym nas okresie.
  • Zabudowania na terenie folwarku były od siebie znacznie oddalone. Z dzisiejszego punktu widzenia, budynki wydają się być chaotycznie rozrzucone po szlacheckiej posiadłości. Takie rozmieszczenie było jednak zaplanowane - chodziło o powstrzymanie rozprzestrzeniającego się pożaru. Stanowić mógł on wielkie niebezpieczeństwo dla drewnianych i krytych słomą zabudowań. Plan wsi Makowiska - choć odtwarzający sytuacje dla końca XVIII wieku - może dać pewne wyobrażenie o wyglądzie folwarku. Warto zwrócić uwagę na centralnie umieszczony staw - hodowla ryb była bardzo częsta w gospodarstwie folwarcznym. Źródła z wieku XVI dość obficie informują o obecności różnego typu bram dworskich, przez które wjeżdżało się na szlachecką posesję. Były to raczej solidne konstrukcje, a ich wielkość zależała zapewne od zamożności gospodarstwa. Pewnym przykładem ilustrującym zagadnienie może być siedemnastowieczna brama dworska z Miratycz. Bramy stanowiły część ogrodzenia dworu i tzw. ogrodu ( więcej o ogrodach jest tutaj ). W GALERII znajdują się ilustracje przedstawiające bramy dworskie.
Dwór
  • Centrum życia folwarku stanowił dwór szlachecki, w którym zapadały najważniejsze decyzje. Zbudowany był z drewna, tak jak ten tutaj

Drewniany dwór szlachecki w Smardzewie.

obok prezentowany. Kryty zależnie od zamożności właściciela słomą - co było chyba częstsze, lub gontem - czyli drewnianą dachówką. Okna szklono z wykorzystaniem tzw. błon szklanych - płytek o wymiarach około 14 x 16 cm. Dwory, które budowano
  prawie zawsze starano się przygotować do obrony przed przeciwnikiem. Stosowano w tym celu mniejsze okna, otaczano dwór palisadą a nawet wykopem ziemnym, stosowano alkierze - narożne silnie wyodrębnione części budowli umożliwiające ostrzał boczny. Dwory były budowlami parterowymi, służącymi głównie za mieszkanie dla szlachty. Zapewne spełniały i funkcje gospodarcze - przechowywano w nich cenniejsze narzędzia, a być może nawet część plonów. Kuchnia ( ewentualnie piekarnia ) mogła się znajdować w głównym budynku, ale mogła też być umieszczona poza jego obrębem. ( Zobacz : piec chlebowy i przyrządzanie posiłku na folwarku - drzeworyt z pracy P. Crescenyna, O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków, Kraków 1571 ).
  Dwór szlachecki we wsi Brzózki na Podlasiu. Ilustracja, która jest obok przedstawia dwór szlachecki kryty słomą we wsi Brzózki na Podlasiu. Rysunek został sporządzony co prawda w 1869 roku przez Zygmunta Glogera, ale oddaje on w dużej części wygląd przeciętnego dworu szlacheckiego w Polsce XVI wieku. Podobnie jak w dworze ze Smardzewa
  ( na pierwszej ilustracji ) rzuca się w oczy ganek. Ten element architektury był często jedynym z wyróżników pozwalających rozpoznać domostwo zamożnego chłopa od szlacheckiej siedziby ( zobacz stronę GALERIA : Ganki ). Kolejnym była obecność drewnianej podłogi nieczęsto spotykanej w chałupie chłopskiej a powszechnej w dworach.
Szlachcie zdarzało się budować także dwory całkowicie murowane. Badania historyków wskazują , że nie były one wcale tak rzadkie jak wydawałoby się sądzić. Przykładem takiego dworu była siedziba szlachecka z XVI wieku w
Szymbarku koło Gorlic . Widać na nim doskonale zastosowanie w praktyce wyżej wspomnianych zasad fortyfikowania zabudowań mieszkalnych.
( Ilustracje przedstawiające chałupy chłopskie znajdują się na stronie :
Mieszkanie ). Warto zobaczyć w GALERII kilka ilustracji przedstawiających dwory szlacheckie.
Wyposażenie dworu Wyposażenie dworu podobnie jak i jego wygląd zależało od stanu majątkowego szlachcica. Pamiętać należy, że istniała grupa szlachty ( np. na Mazowszu ) nie odbiegająca swoim stanem zamożności od bogatych kmieci. Niewątpliwie taka sytuacja powodowała, że ich domostwa przypominały bardziej chłopskie chaty niż szlacheckie dwory. Wśród sprzętów, które znajdowały się w przeciętnym dworze można wymienić na pierwszym miejscu :
· Liczne skrzynie zastępujące w tym czasie szafy, wykonane w sposób bardziej ozdobny niż skrzynie spotykane w domach chłopskich. W XVI wieku pojawiają się w wystroju wnętrz kredensy.
· Stoły, ławy i łoża ( choć te w źródłach nie są często spotykane ).
· Kobierce na ścianach, być może częstsze były obrazy przedstawiające rodzinę szlachcica.
· Zasłony powszechnie zawieszane w oknach, oraz świeczniki we wnętrzach.
· Naczynia stołowe - im dom był zasobniejszy, tym większa była liczba ozdobnych naczyń stołowych.
· Solidne piece wykonane z kolorowych i ozdobnych kafli.
Drzeworyty przedstawiające sprzęty gospodarstwa domowego znajdują się w
GALERII.
Opis dworu z XVI w. Poniżej znajdują się fragmenty inwentarza ( spisu ) dotyczącego dworu w okolicach Wilna z 1584 roku ( dobra królewskie ) :
Naprzód Dwór, do którego wrota wjezdne od Wilna gątami podbite [ drewnianą dachówką ], w ten dwór wjechawszy po lewej ręce dom wielki, do tegoż domu drzwi na zawiasach, z wrzeciądzem y skoblem. Wszedszy do sieni, po lewej ręce Świetlica, a w niej błon trzy z ołowem całym. Okiennice wszystkie na zawiasach z zaszczepkami. W tej izbie ława jedna, listwa tez jedna. Piec nowy polewany. Drzwi na zawiasach z klamką y zaszczepką. Druga izba przeciwko tej izbie. Do niej drzwi na zawiasach z zaszczepką. W tej izbie błon trzy z ołowiu, bez jednej kwatery. Piec y komin stary. Szafa do stawiania mis. Z tej izby komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tejże komory potrzebna komórka, do niej drzwi na zawiasach z zaszczepkami. Kuchnia w sieni. Kominy dwa z gliny ulepione złe. Z tej sieni drzwi ku miastu na zawiasach z zaszczepką. Tenże dom gątami podbity.

Jak widać dwór nie był specjalnie dobrze wyposażony i zapewne w dość zbliżony sposób można opisać inne dwory szlachty w XVI wieku. ( Opis dworu za : Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. II, Warszawa 1972, s. 78, 79. ).
( Zamieszczone na stronie ilustracje pochodzą z prac : T. Broniewski,
Historia architektury dla wszystkich, Wrocław 1990, s. 408, 331; Z. Gloger, Budownictwo drzewne, t. 1, Warszawa 1907, s. 356 ).

Do góry  

FOLWARK SZLACHECKI Podstawowe wiadomości Geneza rozwoju Pracownicy folwarku
( strona główna ) Dwór szlachecki Zabudowania gospodarcze Hodowla zwierząt
Produkcja roślin Techniki uprawy i narzędzia Trójpolówka
Handel i transport Ceny i płace w XVI wieku Wybór źródeł
CHŁOPI W POLSCE XVI W. Podział ludności wsi Sytuacja prawna chłopów Obowiązki chłopów
( strona główna ) Mieszkanie Pożywienie Ubiór
  Reformacja a chłopi Bibliografia i linki Polska w XVI wieku
GALERIA DRZEWORYTÓW ( strona główna )    
Ó Autor Strony