| Rozplanowanie | Analizując wszelkiego
typu źródła z XVI wieku jak i okresu późniejszego można
wymienić kilka charakterystycznych cech wyglądu przeciętnego
folwarku szlacheckiego w Rzeczypospolitej w interesującym
nas okresie.
|
||
| Dwór |
|
||
|
obok prezentowany. Kryty zależnie od zamożności właściciela słomą - co było chyba częstsze, lub gontem - czyli drewnianą dachówką. Okna szklono z wykorzystaniem tzw. błon szklanych - płytek o wymiarach około 14 x 16 cm. Dwory, które budowano | ||
| prawie zawsze starano się przygotować do obrony przed przeciwnikiem. Stosowano w tym celu mniejsze okna, otaczano dwór palisadą a nawet wykopem ziemnym, stosowano alkierze - narożne silnie wyodrębnione części budowli umożliwiające ostrzał boczny. Dwory były budowlami parterowymi, służącymi głównie za mieszkanie dla szlachty. Zapewne spełniały i funkcje gospodarcze - przechowywano w nich cenniejsze narzędzia, a być może nawet część plonów. Kuchnia ( ewentualnie piekarnia ) mogła się znajdować w głównym budynku, ale mogła też być umieszczona poza jego obrębem. ( Zobacz : piec chlebowy i przyrządzanie posiłku na folwarku - drzeworyt z pracy P. Crescenyna, O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków, Kraków 1571 ). | |||
 |
Ilustracja, która jest obok przedstawia dwór szlachecki kryty słomą we wsi Brzózki na Podlasiu. Rysunek został sporządzony co prawda w 1869 roku przez Zygmunta Glogera, ale oddaje on w dużej części wygląd przeciętnego dworu szlacheckiego w Polsce XVI wieku. Podobnie jak w dworze ze Smardzewa | ||
| ( na pierwszej ilustracji ) rzuca się w
oczy ganek. Ten element architektury był często jedynym
z wyróżników pozwalających rozpoznać domostwo zamożnego
chłopa od szlacheckiej siedziby ( zobacz stronę GALERIA : Ganki ). Kolejnym była obecność drewnianej
podłogi nieczęsto spotykanej w chałupie chłopskiej a
powszechnej w dworach. Szlachcie zdarzało się budować także dwory całkowicie murowane. Badania historyków wskazują , że nie były one wcale tak rzadkie jak wydawałoby się sądzić. Przykładem takiego dworu była siedziba szlachecka z XVI wieku w Szymbarku koło Gorlic . Widać na nim doskonale zastosowanie w praktyce wyżej wspomnianych zasad fortyfikowania zabudowań mieszkalnych. ( Ilustracje przedstawiające chałupy chłopskie znajdują się na stronie : Mieszkanie ). Warto zobaczyć w GALERII kilka ilustracji przedstawiających dwory szlacheckie. |
|||
| Wyposażenie dworu | Wyposażenie dworu
podobnie jak i jego wygląd zależało od stanu majątkowego
szlachcica. Pamiętać należy, że istniała grupa
szlachty ( np. na Mazowszu ) nie odbiegająca swoim
stanem zamożności od bogatych kmieci. Niewątpliwie
taka sytuacja powodowała, że ich domostwa przypominały
bardziej chłopskie chaty niż szlacheckie dwory. Wśród
sprzętów, które znajdowały się w przeciętnym dworze
można wymienić na pierwszym miejscu : · Liczne skrzynie zastępujące w tym czasie szafy, wykonane w sposób bardziej ozdobny niż skrzynie spotykane w domach chłopskich. W XVI wieku pojawiają się w wystroju wnętrz kredensy. · Stoły, ławy i łoża ( choć te w źródłach nie są często spotykane ). · Kobierce na ścianach, być może częstsze były obrazy przedstawiające rodzinę szlachcica. · Zasłony powszechnie zawieszane w oknach, oraz świeczniki we wnętrzach. · Naczynia stołowe - im dom był zasobniejszy, tym większa była liczba ozdobnych naczyń stołowych. · Solidne piece wykonane z kolorowych i ozdobnych kafli. Drzeworyty przedstawiające sprzęty gospodarstwa domowego znajdują się w GALERII. |
||
| Opis dworu z XVI w. | Poniżej znajdują się
fragmenty inwentarza ( spisu ) dotyczącego dworu w
okolicach Wilna z 1584 roku ( dobra królewskie ) : Naprzód Dwór, do którego wrota wjezdne od Wilna gątami podbite [ drewnianą dachówką ], w ten dwór wjechawszy po lewej ręce dom wielki, do tegoż domu drzwi na zawiasach, z wrzeciądzem y skoblem. Wszedszy do sieni, po lewej ręce Świetlica, a w niej błon trzy z ołowem całym. Okiennice wszystkie na zawiasach z zaszczepkami. W tej izbie ława jedna, listwa tez jedna. Piec nowy polewany. Drzwi na zawiasach z klamką y zaszczepką. Druga izba przeciwko tej izbie. Do niej drzwi na zawiasach z zaszczepką. W tej izbie błon trzy z ołowiu, bez jednej kwatery. Piec y komin stary. Szafa do stawiania mis. Z tej izby komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tejże komory potrzebna komórka, do niej drzwi na zawiasach z zaszczepkami. Kuchnia w sieni. Kominy dwa z gliny ulepione złe. Z tej sieni drzwi ku miastu na zawiasach z zaszczepką. Tenże dom gątami podbity. Jak widać dwór nie był specjalnie
dobrze wyposażony i zapewne w dość zbliżony sposób
można opisać inne dwory szlachty w XVI wieku. ( Opis
dworu za : Z. Gloger, Encyklopedia staropolska
ilustrowana, t. II, Warszawa 1972, s. 78, 79.
). |
||
| Do góry | |||
