FOLWARK SZLACHECKI I CHŁOPI W

 

POLSCE XVI WIEKU

 
PRODUKCJA ROŚLINNA - ZBOŻA Uwagi ogólne Produkcji zbóż w Polsce i Europie
Produkcja zboża Rodzaje uprawianych zbóż
Łąki i pastwiska Ogrodnictwo i warzywnictwo
Trójpolówka Technika uprawy i narzędzia
Uwagi ogólne Produkcję roślinną w Polsce XVI wieku na folwarku jak i w gospodarstwach chłopskich utożsamiać należy przede wszystkim z wytwarzaniem zboża. Nie znaczy to, że inne rośliny takie jak : kapusta, groch, marchew, cebula, buraki, ogórki, bób nie były uprawiane. Obsadzano nimi małe połacie gruntu, a po zbiorach służyły one prawie zawsze do konsumpcji we własnym domowym gospodarstwie. Zwykle tylko chłopi częściej sprzedawali warzywa do pobliskich miast.
Produkcja zboża Głównym produktem wytwarzanym na folwarku i w gospodarstwach chłopskich było zboże. Brak danych o strukturze zasiewów, ale przyjmuje się, że żyto zajmowało 30 - 60 % uprawianych gruntów, owies 25 - 50 a pszenica 5 - 20 %. Oczywiście dużo tutaj mogło zależeć od rodzaju gleby, na której wysiewano zboża - na lepszych np. w sandomierskim można było uprawiać więcej pszenicy. Zboże w XVI wieku osiągało wysokie ceny na rynku krajowym, co powodowało bardzo dużą jego opłacalność w produkcji. Ceny zbóż zestawione z płacami w XVI wieku znajdują się tutaj. Warto zapoznać się też z zasadami : Handlu i transportu zboża.
  Przeciętne plony zbóż - pamiętając o wahaniach wynikających z czynników klimatycznych, glebowych - Andrzej Wyczański szacował na :
żyto - około 8 q z 1 ha [ kwintal ( q ) - 100 kg ]
jęczmień - 9 q z 1 ha
pszenica - 8,5 q z 1 ha
owies - 6 q z 1 ha
Dane te można odnieść również do gospodarstw kmiecych. Problemem, który trzeba poruszyć była możliwość wystąpienia dużej rozpiętości plonów w określonych latach. I tak na przykład w folwarkach należących do miasta Poznania w latach 1593 - 1639 notowano najniższe plony żyta wynoszące 1,4 q z 1 ha, a najwyższe sięgające 7,1 q z 1 ha.
Dalsze obliczenia tego historyka szacunkowej wielkości całkowitych plonów otrzymywanych na przeciętnym szlacheckim folwarku przedstawiały się następująco :
Wielkość plonu tuż po zbiorze Ilość plonów przeznaczona na sprzedaż
żyto 98 q 57 q
pszenica 29 q 24 q
owies 80 q 48 q
jęczmień 22 q 15 q
Suma 229 q 144 q
  Różnica w ilości zebranego i sprzedanego zboża wynikała z potrzeby pozostawienia jego części w gospodarstwie na spożycie i zasiewy.
Aby pozyskać czyste ziarno należało najpierw przeprowadzić żniwa ( zobacz :
zbiór plonów ) a następnie wymłócić snopy zboża.
Produkcja zboża
w Polsce i Europie
Plony uzyskiwane w Koronie w XVI wieku nie odbiegały od wysokości produkcji otrzymywanej na zachodzie Europy. Można tutaj dodać, iż takie różnice będzie już widać w XVII wieku. Tabela poniżej przedstawia produkcję zbóż w Europie w XVI wieku i daje okazję do szerszego spojrzenia na gospodarkę rolniczą Rzeczypospolitej w interesującym nas okresie.
TABELA I : Plony 4 zbóż w Europie XVI wieku. ( Ilość ziaren ).
KRAJ Pszenica Żyto Jęczmień Owies Cztery zboża
Niderlandy

10,4

-

8,2

4,0

7,5

Anglia

6,5

8,1

3,6

4,3

5,5

Francja

5,5

-

-

-

5,5

Hiszpania

3,5

-

-

-

3,5

Niemcy

4,7

4,2

4,5

4,3

4,4

Polska ( Korona )

4,9

4,8

6,2

4,8

5,1

Litwa

2,8

2,8

3,6

2,7

3,0

Rosja

1,7

2,8

5,0

2,2

2,9

Dane za :B. H. Slicher van Bath, Yield ratios, Wageningen 1963.
  Powyżej zamieszczone dane wskazują, że w XVI wieku ziemie Korony produkowały podobne ilości zboża co Europa Zachodnia. Powoli widać jednak rysującą się różnicę między terenami, na których nakłady na produkcję roślinną były duże ( Niderlandy - jest to tzw. gospodarka intensywna ) a ziemiami, gdzie zwiększenie produkcji osiągano przez powiększenie terenów upraw ( jest to tzw. gospodarka ekstensywna ). Z tabeli wynika, że największe plony z 1 ziarna wysianego dawał jęczmień a najmniejsze na terenie korony owies i żyto. Szacunkowo przyjmuje się iż : plony wielkości 4 - 5 ziaren z jednego wysianego w przeliczeniu na kwintale wynoszą około 6 - 8 q z ha. Plon wysokości 10 ziaren około 15 q z 1 ha.
Rodzaje uprawianych
zbóż
Najczęściej sianym zbożem było żyto ozime - czyli wysiewane jesienią. Można się też spotkać z żytem wysiewanym wiosną - czyli jarym. Otrzymywana z żyta mąka stosowana była do wypieku chleba. Pszenice siano przede wszystkim jako zboże ozime ( obecnie jest siane jako zboże jare ). Głównym jarym zbożem- na folwarku i w chłopskim gospodarstwie był owies. Służył on głównie na potrzeby gospodarstwa. Jęczmień wysiewano również jako zboże jare. Wytwarzano z niego głownie kasze - będące wówczas jednym z głównych składników pożywienia ( zobacz : Pożywienie ), służył także do produkcji piwa.
Drzeworyty przedstawiające różne gatunki zboża zamieszczono w
GALERII, tam także znajdują się drzeworyty przedstawiające siew i zbiór zboża.
Do góry

FOLWARK SZLACHECKI Podstawowe wiadomości Geneza rozwoju Pracownicy folwarku
( strona główna ) Dwór szlachecki Zabudowania gospodarcze Hodowla zwierząt
Produkcja roślin Techniki uprawy i narzędzia Trójpolówka
Handel i transport Ceny i płace w XVI wieku Wybór źródeł
CHŁOPI W POLSCE XVI W. Podział ludności wsi Sytuacja prawna chłopów Obowiązki chłopów
( strona główna ) Mieszkanie Pożywienie Ubiór
  Reformacja a chłopi Bibliografia i linki Polska w XVI wieku
GALERIA DRZEWORYTÓW ( strona główna )    
Ó Autor Strony