| Uwagi ogólne | Hodowla zwierząt nie
należała do głównych zadań folwarku. Służyła
najczęściej zaspokojeniu własnego zapotrzebowania na żywność. Zdarzały
się jednak folwarki, w których hodowano woły ( Ukraina,
Mołdawia ), owce ( Śląsk, Podkarpacie )
z przeznaczeniem na masową sprzedaż. Ponieważ
omawiamy tutaj przeciętny folwark szlachecki pominiemy
organizacje gospodarstw nastawionych ściśle na hodowlę
zwierząt. Szacunkowe obliczenia dla ziem polskich dawnej Rzeczypospolitej wykonane dla drugiej polowy XVI wieku mówią, że na 1000 osób przypadało około 600 sztuk bydła. Widoczna była przewaga krów około 37 % i wołów 30 % - a 33 % stanowiło bydło młode czyli jałówki, cielęta, młode woły. Próby obliczenia ilości bydła przypadającej na 100 ha gruntów wykazały, że na powierzchni tej obsada bydła wynosiła około 20 sztuk. Można w tym miejscu dla przykładu podać obsadę zwierząt na 3 łanowym folwarku Bartłomieja Tarnowskiego we wsi Kuczkowo według stanu z 1569 roku: 4 woły - stanowiące sprzężaj; bydło : 15 krów, 9 jałowic, 3 wołki, 7 cieląt, 4 młode woły, 2 byki; 46 owiec, 18 jagniąt; 8 świń, 29 prosiąt; 27 gęsi, 25 kur, 2 koguty. Uwaga warto się zapoznać z cenami wybranych zwierząt w XVI wieku, oraz z omówieniem pożywienia chłopskiego w XVI wieku. |
|||
| Technika hodowli | Technika hodowli zwierząt
w interesującym nas XVI wieku w gospodarstwie chłopskim
i folwarcznym była zbliżona. Polegała głównie na
pozostawianiu ich na pastwiskach ( głównie drób i świnie
) przez cały okres wiosenny, letni i część jesieni.
Zwierzęta były karmione sieczką, sianem, owsem, słomą.
Słabe żywienie powodowało, że zwierzęta były słabe
i niewielkie. Ilość pogłowia w gospodarstwie zmniejszała
się zwykle jesienią, gdy zaczynało brakować paszy na
pastwiskach. Zwierzęta zabijano ( zobacz ilustracje
przedstawiającą świnie oporządzaną przez rzeźnika w
II części Hodowli zwierząt ) a mięso konserwowano
na zimę soląc je, wędząc lub marynując. Oczywiście
mięso również sprzedawano. Warunki higieniczne w
jakich zwierzęta przebywały były niezadowalające ( z
dzisiejszego punktu widzenia ) i mogły rzutować na
wysokość produkcji mlecznej i mięsnej. Prawdopodobnie
większą troską otaczano zwierzęta odchowujące swoje
młode. W GALERII znajdują się liczne drzeworyty przedstawiające różne zwierzęta gospodarskie. |
|||
| Hodowla bydła : woły |  |
Woły ( trzebione buhaje ), to bydło bardzo wydajne w pracy, silne i odporne na złe warunki. Najczęściej stosowano je do ciężkich prac polowych takich jak widoczna na ilustracji orka. Do pługa zaprzęgano najczęściej dwa woły, ale w | ||
| wypadku słabszych zwierząt stosowano zaprzęg z 4 sztuk. Często sprowadzano je z Ukrainy i Mołdawii w wieku 2 - 3 lat. Te najmłodsze służyły do lekkich prac, gdy ukończyły 4 lata używano ich do wszystkich robót. Okres eksploatacji w gospodarstwie wynosił do lat 10. Następnie woły zabijano na miejscu lub sprzedawano na rzeź za granicę kraju. ( Drzeworyt przedstawiający orkę wołami z pracy : Bartosz Paprocki, Koło rycerskie, Kraków po 1575 roku. Wymiary oryginału 4,6 cm x 4,5 cm ). | ||||
| Hodowla bydła: krowy |  |
Krowy w XVI wieku to bydło charakteryzujące się zazwyczaj czerwonym umaszczeniem, o mleczności rocznej szacunkowo obliczanej na około 500 - 600 litrów mleka. Udój dzienny wynosił blisko 2 litry. Okres mleczności trwał 250 - 270 dni. Średnio w XVI w. na mieszkańca kraju mogło przypadać rocznie około 100 -120 litrów mleka. | ||
| W literaturze można też spotkać szacunki
mówiące o średniej mleczności sięgającej w skali roku około
720 litrów od sztuki. Przyjmując tę liczbę, roczna produkcja
masła wynosiłaby około 23 kg a sera 20 kg. Badania nad
gospodarstwami na Żuławach pozwoliły na wysunięcie stwierdzenia,
że hodowane tam krowy fryzyjskie dawały około 1000 litrów mleka
rocznie od sztuki. Jak widać sytuacja w kraju była silnie zróżnicowana.
Na ilustracji widać dziewkę folwarczną dojącą krowę. Może warto zwrócić uwagę na małe wymiary wymiona, a dość rozrośnięte rogi - co jest jakby bardziej charakterystyczne dla zwierząt dzikich lub pół dzikich. Zwierzęta ówczesne były również mniejsze od dzisiaj hodowanych. Na początku wieku XVII zaczęto sprowadzać do Polski bydło holenderskie i fryzyjskie - charakteryzujące się większą mlecznością. Spotkać je można było jednak w oborach magnaterii, ewentualnie u zamożnej szlachty i bogatych chłopów np. na Żuławach. ( Ilustracja ta pochodzi z Kalendarza wiecznego z XVII w., wielkość oryginału 3,8 cm x 2,8 cm ). |
||||
| Konie |  |
Konie w XVI wieku były używane do lżejszych prac polowych. Raczej prymitywne pod względem budowy, przypominały dzisiejszego konia roboczego i tzw. tarpana. Konie można było podzielić na dwie grupy : stosowane pod wierzch i konie robocze. Na folwarku spotykamy licznie tylko tę drugą grupę. Fryz przedstawiony na ilustracji według T. Seweryna używany był jako koń roboczy i artyleryjski, a w XVIII wieku nawet jako reprezentacyjny. | ||
| Hodowla koni była
rozwinięta w kilku województwach : bracławskim,
kijowskim, podolskim. W gospodarstwie chłopskim znajdował
się zazwyczaj 1 koń i 2 woły. ( Drzeworyt z Stefan Falimirz, O ziołach y moczy gich, Kraków 1534, wymiar oryginału 5 x 5 cm. ) Drzeworyty przedstawiające konie znajdują się na w GALERII. |
||||
| Do góry | ||||