FOLWARK SZLACHECKI I CHŁOPI W

 

POLSCE XVI WIEKU

 
GENEZA POWSTANIA FOLWARKU Czynniki : Gospodarcze Prawne Polityczne
Czynniki gospodarcze Szlachta dążyła do rozwoju i tworzenia folwarków z przyczyn gospodarczych - czyli najprościej mówiąc : chciała pomnożyć swoje dochody. Wśród najważniejszych czynników, które sprzyjały zwiększaniu produkcji rolnej należy wymienić :
  • Rozwój demograficzny Europy w XVI wieku - która w 1450 r. liczyła około 30 mln mieszkańców a w 1600 roku już około 70 mln. Zrozumiałe jest, że takie ludnościowe przemiany zwiększały zapotrzebowanie na żywność. 
  • Utrzymywanie się w całej Europie wysokich cen na żywność co było związane z tzw. rewolucją cen - spowodowaną m. in. napływem srebra z Ameryki Południowej. Ceny żywności rosły szybciej niż ceny towarów rzemieślniczych. Obliczenia dla Gdańska, Lwowa i Krakowa wskazały, że przez cały XVI wiek ceny żywności zwiększyły się tam o około 300 % a ceny innych towarów ( np. budowlanych ) tylko o około 100 %. Podobna sytuacja miała miejsce w całej Europie, aczkolwiek skala tego zjawiska mogła być inna. Niewątpliwie wysokie ceny na żywność były kolejnym bodźcem dla rozwoju gospodarki folwarcznej. Warto zobaczyć : Ceny i płace w XVI wieku.
  • Spadały dochody szlachty z innych źródeł (m.in. z czynszów). Powodowało to potrzebę szukania nowych źródeł stałego dopływu środków materialnych. Szlachta, zresztą jak i każda inna grupa społeczna ( np. mieszczanie ) dążyła też do zwiększenia poziomu swojego życia. ( Uwaga : część historyków kwestionuje stwierdzenie o spadku dochodów z czynszów w XVI wieku ).
  • Ciągle zwiększał się rynek krajowy - związany z rozwojem miast w Polsce. W XVI wieku na terenie Korony ( Królestwa Polskiego bez Wielkiego Księstwa Litewskiego ) i Prus Królewskich doliczyć się można ponad 700 miast i miasteczek, z których najbardziej żywiołowo rozwijał się Gdańsk. To właśnie miasta - przy czym chodzi o te na zachodzie Europy - były głównymi odbiorcami polskiego zboża. Obliczenia dokonane dla Amsterdamu ( połowa XVII wieku ), mówią iż potrzebował on rocznie około 21 tyś łasztów zboża.  Warto porównać informacje zawarte na stronie : Handel i transport.
Czynniki prawne Oprócz wyżej wymienionych czynników gospodarczych wpływających korzystnie na rozwój folwarku szlacheckiego, trzeba wspomnieć o uprzywilejowanej pozycji prawnej w jakiej znajdowała się szlachta. Dzięki prawodawstwu istniały doskonałe możliwości rozwoju gospodarki folwarczno - pańszczyźnianej :
  • W 1423 roku szlachta w statucie warckim otrzymała prawo wykupu sołectw ( folwarków sołtysich ). Na podstawie tego przywileju można było usunąć z ziemi buntowniczego lub nieużytecznego sołtysa. Pozwalało to szlachcie rozwijać własne gospodarstwa. Pamiętać należy, że gospodarstwa sołtysie były duże - liczyły kilka łanów. ( Zobacz źródło ).
  • W 1496 roku ( w statutach piotrkowskich - czyli tzw. przywilejach piotrkowskich ) zwolniono szlachtę od opłat celnych. Mogła ona wywozić bez opłat wszystko, co wyprodukowała w swoim gospodarstwie i przywozić ( importować ) na własne potrzeby dowolne towary. ( Zobacz źródło ).
  • Ograniczono możliwość opuszczania wsi przez chłopów i ich dzieci ( przywilej piotrkowski z 1496 r. ). Oznaczało to przywiązanie ich do ziemi. ( Zobacz źródło ).
  • Przeciwdziałano zbiegostwu chłopów - przykładem tego może być ustawa sejmu piotrkowskiego z 1532 roku.
  • Wprowadzono obowiązkowo 1 dzień ( jako minimum ) pańszczyzny z 1 łanu. Zapisano to w statutach bydgoskich i toruńskich z lat 1518 - 1520. ( Zobacz źródło ).
  • Chłop tracił prawo skargi na pana i nie mógł się odwoływać od wyroków. ( Mimo orzeczenia Zygmunta I Starego w 1518 r. o rezygnacji z rozpatrywania skarg poddanych w tej sprawie sądy w XVI wieku - grodzkie i ziemskie - dalej rozpatrywały skargi chłopów ). Istotne było to, iż władze pozostawiały rozstrzyganie wszelkich konfliktów z chłopami szlachcie - jest to tzw. władza dominialna pana. Wyjątkiem były królewszczyzny - czyli majątki królewskie, w których chłopi mieli dalej możliwość odwoływania się od wyroków starostów.
  • Szlachta dążyła do uniemożliwienia mieszczanom posiadania jakichkolwiek dóbr ziemskich. Spowodowane to było obawami przed ekonomiczną rywalizacją ze strony mieszczan. Konstytucja sejmowa z 1496 roku ( powtarzana wielokrotnie ) starała się uregulować tę kwestię. W 1543 roku nakazano sprzedać mieszczanom wszelkie dobra posiadane na wsi. ( Zobacz źródło ).
  • W 1496 roku sejm zakazał ( w przywileju piotrkowskim ) mieszczanom przyjmowania do pracy tzw. ludzi luźnych (nie mających stałego miejsca zamieszkania ani pracy ). Takie rozwiązanie prawne mogło dostarczyć dodatkowych rąk do pracy na folwarku. ( Zobacz źródło )

Więcej informacji o obowiązkach i ograniczeniach nakładanych na chłopów znajduje się na stronie : Sytuacja prawna chłopów.

Czynniki polityczne Wydaje się, że najważniejszym wydarzeniem politycznym, które miało wpływ na rozwój folwarku było zawarcie w następstwie wojny trzynastoletniej ( 1454 - 1466 ) pokoju w Toruniu z Krzyżakami ( tzw. drugi pokój toruński z 1466 r. ). Polska w wyniku zawartych tam porozumień otrzymywała : Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, Malbork, Elbląg i biskupstwo warmińskie. Takie terytorialne postanowienia były niezwykle istotne, pamiętać bowiem trzeba o znaczeniu Wisły dla transportu polskiego zboża. Dodatkowo pokonując odwiecznego przeciwnika Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego udało się zapewnić stabilność północnych granic państwa. ( Podstawowe wiadomości o rzekach, którymi dokonywano przewozów towaru znajdują się na stronie : Handel i transport ).
Do góry  

FOLWARK SZLACHECKI Podstawowe wiadomości Geneza rozwoju Pracownicy folwarku
( strona główna ) Dwór szlachecki Zabudowania gospodarcze Hodowla zwierząt
Produkcja roślin Techniki uprawy i narzędzia Trójpolówka
Handel i transport Ceny i płace w XVI wieku Wybór źródeł
CHŁOPI W POLSCE XVI W. Podział ludności wsi Sytuacja prawna chłopów Obowiązki chłopów
( strona główna ) Mieszkanie Pożywienie Ubiór
  Reformacja a chłopi Bibliografia i linki Polska w XVI wieku
GALERIA DRZEWORYTÓW ( strona główna )    
Ó Autor Strony